Karel ten Bruggencate1,2,3,4

M, #3671, * 28 Nov 1849, + 23 Dec 1922
VaderGerrit ten Bruggencate Hendzn1,2,3 * 26 Dec 1801, + 29 Mar 1876
MoederDina Klumpers1,2,3 * 11 Aug 1812, + 30 Sep 1885

Familie 1

Henriette Cornelie Vorderman * 25 Jun 1857, + 30 Jan 1888
Kinderen
  • Hendrik Gerrit ten Bruggencate16 * 2 Feb 1880, + 26 Sep 1954
  • Cornelia Dina ten Bruggencate17 * 6 Feb 1881, + 18 Oct 1965
  • Gerrit Hendrik ten Bruggencate18 * 14 Apr 1883, + 17 Feb 1963
  • Cornelis ten Bruggencate19 * 12 Aug 1885, + 7 Sep 1961

Familie 2

Cornelie Henriette Marie Vorderman * 24 Apr 1859, + 1 Feb 1944
Kinderen
  • Adolf ten Bruggencate20,21 * 7 Aug 1891, + 3 Feb 1957
  • Henriette Cornelie ten Bruggencate22 * 5 Aug 1893, + 2 Oct 1968
  • Maria Christina ten Bruggencate23 * 22 Oct 1894, + 29 Aug 1979
  • Carolina ten Bruggencate24 * 6 Mar 1896, + 8 Jun 1968
  • Cornelie Henriette Marie ten Bruggencate25 * 15 Dec 1897, + 16 Jan 1966
  • Karel ten Bruggencate26 * 29 Jan 1899, + 21 Dec 1970
     Karel ten Bruggencate was geboren op 28 Nov 1849 in Stad Almelo. Abraham Somberg was de getuige.1 Hij (1) trouwde met Henriette Cornelie Vorderman , dochter van Hendricus Vorderman en Cornelia Alstede, op 15 Apr 1879 in Hoorn5,2 (otr. 30 Mar 1879, Hoorn, ook te Leeuwarden en Tilburg.)2 Hij (2) trouwde met Cornelie Henriette Marie Vorderman , dochter van Hendricus Vorderman en Cornelia Alstede, op 20 Aug 1890 in Hoorn3,6 (otr. 20 Jul 1890, Hoorn, ook te Leeuwarden.)3 Hij overleed op 23 Dec 1922 in Zeist.4 Een overlijdensadvertentie in de NRC vermeldt zijn vrouw.4

Meer informatie: Hij woonde bij zijn eerste huwelijk in Leeuwarden maar hij had daarvoor gewoond in Tilburg.2
Karel ten Bruggencate was leraar Engels aan het Gymnasium in Leeuwarden. Hij was ook de auteur van het Engels Woordenboek in twee delen, uitgegeven door J.B. Wolters in Groningen. Eerste druk verscheen in 1894, de 9e druk in 19202,7 Op 12 Sep 1873 was hij verhuisd naar Hoorn van Almelo, waar hij zijn leraarsbaan begon als hulponderwijzer8Hij was ts 1900 - 1916 Inspecteur voor het Middelbaar Onderwijs; in 1900 voor de provincies Noord Brabant, Zeeland, Limburg, Gelderland, Utrecht en Overijssel. Hij woonde in 1900 nog in Leeuwarden, daarna in 'sGravenhage.4,9,10
Een andere overlijdensbericht verscheen in de Het Centrum op 29 Dec 1922.

     Bruggencate, K(arel) ten, The meanings of some prepositions, as applied to the English language of the present-day. In: Taalstudie 1, S. 143-161 (1880).
     Bruggencate, K(arel) ten, On prepositions. In: Taalstudie 11, S. 1-8; 45-5711.
     A christmas carol in prose being a ghost story of christmas : met verklarende aantekenngen voor school en huis, illustr. Cornelia Dina ten Bruggencate. Groningen : J.B. Wolters, 1940
     Julius Caesar : met verklarende aantekeningen voor school en huis, illustr. Cornelia Dina ten Bruggencate. Groningen : J.B. Wolters, 1939.
Publicaties over Karel ten Bruggencate:
     Posthumus, Jan, "Karel ten Bruggencate (1849-1922): schoolman en schrijver van een woordenboek,"
Trefwoord, tijdschrift voor lexicografie
, Jaargang 2011, pg. 1-43.12
Publicaties over Karel ten Bruggencate:
     Posthumus, Jan, " F.P.H. Prick Van Wely (1867-1926): Een Gedreven Woordenaar (II).
Prick Van Wely Als Hoeder van de Tweetalige Lexicografie ,"
Trefwoord, tijdschrift voor lexicografie
, Jaargang 2003.13
Publicaties over Karel ten Bruggencate:
     Gerritsen, J. "Over het Bewerken van Ten Bruggencate"
door J. Gerritsen. Trefwoord 5, 1993 (2003?), pp. 51-56.14 Hendrikus ten Bruggencate was de broer van Karel ten Bruggencate.2 Barend ten Bruggencate was de broer van Karel ten Bruggencate.2,3
Webpage gedateerd Oct 1997, auteur: J. H. J. Oelering. Bezocht: Oprichting Gem. HBS Hengelo (1917)
Jan Oelering

September 1997 was het 80 jaar geleden zijn dat Hengelo een HBS rijker werd. Vóór 1917 voorzagen reeds een MULO (sinds 1887) en een Gymnasium (sinds 1911) in algemeen vormend onderwijs. Maar zoals van een sterk in opkomst zijnde plaats mag worden verwacht, wilde Hengelo ook een HBS als verdere onderwijsvariant. Hieronder een terugblik op de wat moeizame aanloop tot de oprichting. Maar eerst iets over de HBS in het algemeen.
De HBS als schoolvorm
Van de velen die deze tot bloei hebben gebracht, steken er twee uit: allereerst onze grote staatsman Johan Rudolph Thorbecke (1789-1872) en verder de fysicus, latere Inspecteur van het M.O. (Middelbaar Onderwijs) en Delftse hoogleraar Johannes Bosscha (1831-1911). Thorbecke noemen we vanwege zijn inzicht dat Nederland behoefte had aan M.O. als nieuwe schoolvorm tussen lager en universitair onderwijs. Bosscha vanwege zijn ijveren de HBS'en te voorzien van practicumlokalen voor natuur- en scheikunde, zodat deze scholen een gedegen voorportaal voor verder natuurwetenschappelijk onderwijs konden worden. In 1863 treedt Thorbecke's Middelbaar Onderwijswet in werking. Deze omvat dan naast de HBS (met 3- en 5-jarige cursus), de Burgerscholen (2-jarige cursus), Landbouwscholen en de Polytechnische School in Delft. Hoewel Thorbecke met de HBS geen vooropleiding voor universiteit en hogeschool beoogde, en hij zich een meerderheid van HBS'en met 3-jarige cursus voorstelde, ging zijn geesteskind andere wegen. De 5-jarige HBS werd steeds meer voorbereider op universiteit en hogeschool, en HBS'en met 3-j. cursus zouden tenslotte geheel verdwijnen.
Een eerste oprichtingspoging mislukt
De vroegste achterhaalde poging om in Hengelo een HBS te vestigen, dateert van 1902. In april van dat jaar verschijnt in de Nieuwe Hengeloosche Courant een serie prikkelende artikelen over Thorbecke's Wet op het M.O. Volgens de schrijver, een zekere W.d.B., was Twente er tot dan toe met het M.O. maar bekaaid afgekomen. In de Tweede Kamer zou minister Kuyper in 1901 op een kaart met alle HBS'en in Nederland, Oost-Overijssel hebben aangewezen als regio waar nog geen enkele Rijks HBS te vinden is. Hiermee wilde hij zich aanspraken op een Rijks HBS in Noordoost-Groningen van het lijf houden, een provincie die zijns inziens al beter was bedeeld. W.d.B. greep dit voorval aan om de Hengeloërs op te wekken zich in te zetten voor vestiging van een HBS. Waarschijnlijk werd deze handschoen opgepakt, want in 1902 wordt een adres aan de regering verzonden voor een Rijks HBS met 5-j. cursus in Hengelo. Maar Den Haag honoreert het niet.
Een nieuwe poging
Pas in de eerste wereldoorlog komt het tot een volgende poging. Een belangrijke initiatiefnemer is Ir. C.F. Stork, technisch-directeur van de Machinefabriek Gebr. Stork & Co. In 1915 komt hij in contact met de uit Almelo afkomstige Inspecteur van het M.O., Ten Bruggencate, velen beter bekend als samensteller van Wolters' handwoordenboeken Nederlands-Engels en Engels-Nederlands. Deze zegt te verwachten dat oprichting van een Rijks HBS, evenals bij de eerdere poging, strandt op het feit dat zowel in Almelo als Enschede een HBS met 5-jarige cursus is. Ten Bruggencate stelt daarom voor de zaak eerst over de boeg van een Burgerschool te gooien. Gemeenten waren nl. verplicht zo'n school op te richten als ze meer dan 10000 inwoners telden. Hiervan konden zij echter ontheffing vragen, bijv. op grond van het voornemen een HBS te vestigen. Zo'n voornemen zou bij de gemeente Hengelo wel op financiële bezwaren stuiten, maar Ten Bruggencate meent dat die kunnen worden overwonnen door een fonds voor de bouw van de school beschikbaar te stellen. C.F. Stork neemt nu contact op met Ten Bruggencate's ambtgenoot H.J. de Groot, belast met het toezicht op de Burgerscholen. Maar deze zegt niets voor C.F. Stork te kunnen doen, omdat Hengelo reeds in augustus 1915 ontheffing heeft gekregen voor oprichting van een burgerdagschool, en wel op grond van het bestaan van een burgeravondschool. Hij adviseert C.F. Stork zijn collega Ten Bruggencate te raadplegen........
Een adres aan de Gemeenteraad
Mei 1916 neemt C.F. Stork met enkele anderen het initiatief voor een adres aan de Gemeenteraad tot oprichting van een HBS met alleen de drie hoogste klassen. Het is de bedoeling dat deze "kopschool" haar leerlingen recruteert uit de MULO. De adressanten geven te kennen, dat "een grote onderneming hier ter plaatse [Stork] bereid is in nader overleg met de autoriteiten, een schoolgebouw en leermiddelen ter beschikking te stellen, indien tenminste de beslissing spoedig kan vallen".
Een brief aan de minister
Zomer 1916 wenden B&W van Hengelo zich tot de minister van Binnenlandse Zaken, Mr. P.W.A. Cort van der Linden, eveneens verantwoordelijk voor Onderwijs. Zij informeren of er kans bestaat dat een Rijks HBS voor Twente wordt opgericht, bij voorkeur te vestigen in Hengelo. Ook willen zij graag van hem vernemen of rijkssubsidie wordt toegekend als tot een Gem. HBS zou worden besloten. Fijntjes voegen zij eraan toe dat hen ter ore is gekomen dat rijkssubsidies voor HBS'en afhangen van de financiële draagkracht van de betrokken gemeentes: "Dit geeft ons aanleiding onder de aandacht van Uwe excellentie te brengen, dat de toestand van de financiën dezer gemeente, die tengevolge van de snelle toeneming van het zielental, telkens voor belangrijke uitgaven komt te staan, niet zonder zorg is......"
C.F. Stork geeft niet op
In oktober 1916 antwoordt de minister dat hij de oprichting van een Rijks HBS in Hengelo niet kan bevorderen, omdat er reeds in Almelo of Enschede goed bereikbare HBS'en zijn. Wel toont hij zich gevoelig voor het aanbod van Stork een schoolgebouw met leermiddelen ter beschikking te stellen: zou tot vestiging van een gemeentelijke HBS worden besloten, dan is hij bereid een subsidie van F 7500 toe te kennen, mits de HBS vijf klassen telt. Een kopschool ontraadt hij. Spoedig daarop laat C.F. Stork aan B&W weten over vertrouwelijke informatie te beschikken, dat de minister bij nader inzien "wellicht niet ongenegen zoude zijn, zijn advies te herzien en ook voor een 3-klassige school een subsidie zoude willen voorstellen." Hij raadt B&W daarom aan de minister opnieuw te benaderen.
Een negatief pre-advies van B&W
November 1916 brengt het College van B&W aan de Gemeenteraad pre-advies uit over het ontvangen adres. In zijn advies zegt het College te betwijfelen dat een kopschool een goede keuze is. Het verwacht dat er al snel behoefte ontstaat aan de oprichting van een 5-klassige HBS, en dat daarvoor een reeds bestaande kopschool een ernstige belemmering zal vormen. Een meerderheid van het College adviseert daarom tot afwijzing van het adres.
Architect Karel Muller slaat alarm
Inmiddels heeft C.F. Stork het ontwerp van de fabrieksschool aan de architect Karel Muller toevertrouwd, die hij ook reeds met de bouw van het Tuindorp had belast. Het plan is de bouw van de school op 28 december 1916 aan te besteden. Als Karel Muller echter begin december 1916 een tip krijgt dat de burgemeester de schoolzaak pas in januari 1917 aan de orde wil stellen, alarmeert hij C.F. Stork. Deze richt zich onverwijld met een adres tot de Gemeenteraad, erop aandringend dat deze zijn beslissing vóór, of uiterlijk op, 28 december 1916 neemt.
De Gemeenteraad neemt een besluit
Op woensdag 27 december 1916, dus een dag vóór de aanbesteding, buigt de Raad zich over de kwestie. In stemming komt een voorstel tot oprichting van een 3-klassige kopschool, mits de verantwoordelijke minister bereid is ook daarvoor rijkssubsidie te verlenen. Dit voorstel wordt met 16 stemmen voor en 3 stemmen tegen, aangenomen. De daaropvolgende dag vindt de aanbesteding voor de bouw van de fabrieksschool plaats. Twee dagen later wordt de bouw gegund aan aannemer L. Foks te Hengelo (O.) voor F 116 510. Het wachten blijft echter nog op een definitief besluit tot oprichting.
Een ouderlijk rekest aan de Gemeenteraad
Medio februari 1917 richt een groep ouders zich tot de Gemeenteraad. De groep verzoekt de Raad ervoor te zorgen dat de nieuwe school reeds op 1 september 1917 van start gaat. Het verzoek lijkt gehoor te vinden, want in de gemeenteraadsvergadering van 23 april 1917 wordt een dienovereenkomstig voorstel van enkele raadsleden in stemming gebracht, en met slechts een stem tegen aanvaard.
Eind goed al goed
Nadat zich de minister in april 1917, zij het niet van harte, tot subsidiëring bereid had verklaard, neemt de Gemeenteraad in juli 1917 het officiële besluit om met ingang van 1 september 1917 een 3-klassige HBS te vestigen. Dr. L. van Oss wordt tot directeur benoemd. Op 10 september 1917 start de school in een lokaal van de 2e MULO-school in de Veldbleekstraat. Natuurkunde- en tekenlessen worden gegeven in het Gymnasium. De school verhuist naar de Wilhelminaschool als deze op 4 september 1918, de dag waarop Stork haar 50-jarig bestaan viert, wordt geopend. De HBS zal hier, met een onderbreking tijdens de oorlog, tot 1954 onderdak vinden.15

Citaties

  1. [S20] BS, Stad Almelo, Geboorten/Births : 1849 #99. Karel ten Bruggencate, 28 Nov 1849.
  2. [S2] BS. Hoorn Huwelijken : 1879 #16. Karel ten Bruggencate en Henriette Cornelie Vorderman, 15 Apr 1879.
  3. [S2] BS. Hoorn Huwelijken : 1890 #48. Karel ten Bruggencate en Cornelie Henriette Marie Vorderman, 20 Aug 1890.
  4. [S3] Overlijden Karel ten Bruggencate, 23 Dec 1922, Zeist. Familieberichten op Microfiche.
  5. [S3] Huwelijk Karel ten Bruggencate en Henriette Cornelie Vorderman, 15 Apr 1879. Familieberichten op Microfiche.
  6. [S4] Cornelie Henriette Marie Vorderman. Persoonskaarten.
  7. [S48] Karel ten Bruggencate, Engels Woordenboek, Voorwoord tot de 9e druk. deel 1.
  8. [S35] Afdeling bevolking Gemeente Almelo, 17 Mar 1992.
  9. [S33] Pers. comm, e-mail from "Uit het almanak/adresboek van Amersfoort 1900". Posted in soc.genealogy.benelux by Hetty van Dijk <e-mail address>, 22 Feb 2003 to Afina Broekman.
  10. [S33] Pers. comm, e-mail from Archief van de RijksHBS in Roermond, via Jean Beyer <e-mail address> to Afina Broekman.
  11. [S191] Präpositionen-Bibliografie. Eva Breindl Institut für Deutsche Sprache,. <http://www.ids-mannheim.de/gra/konnektoren/prp-zit.html
  12. [S712] 2011, pg. 1-43., Trefwoord, tijdschrift voor lexicografie.
  13. [S712] 2003, Trefwoord, tijdschrift voor lexicografie.
  14. [S712] 1993, pg. 51-56. 2003 online, Trefwoord, tijdschrift voor lexicografie.
  15. Homepage of J. H. J. Oelering <http://www.oelering.nl/Artikels/Artikel.php?ID=23>, 1997
  16. [S4] Hendrik Gerrit ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  17. [S4] Cornelia Dina ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  18. [S4] Gerrit Hendrik ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  19. [S4] Cornelis ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  20. [S4] Adolf ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  21. [S2] BS. Amersfoort Huwelijken : 1921 #202. Adolf ten Bruggencate en Edith IJnde Rosenstein, 29 Sep 1921.
  22. [S4] Henriette Cornelie ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  23. [S4] Maria Christina ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  24. [S4] Carolina ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  25. [S4] Cornelie Henriette Marie ten Bruggencate. Persoonskaarten.
  26. [S4] Karel ten Bruggencate. Persoonskaarten.